08/17/2017 - پنجشنبه 26 مرداد 1396
مشاهده خبر

فرار سرمایه و نیاز اقتصاد ایران
1396/5/4 9:4:39 print
گزارش "شهر" از دلیل و میزان فرار سرمایه ها از کشور
فرار سرمایه و نیاز اقتصاد ایران
به لحاظ تاریخی مسأله فرار سرمایه در ایران به خصوص در دوره وفور درآمد نفتی به اوج خود رسید اما افزون بر نفت، رویدادهای سیاسی که ثبات کشور را به خطر انداختند هم باعث افزایش فرار سرمایه بوده است.

گروه اقتصادی شهر؛ عباس دهقان- این روزها بحث خروج نخبگان به عنوان سرمایه های انسانی از کشور و عوامل زمینه ساز آن در فضای جامعه و بخصوص رسانه ها و شبکه های اجتماعی داغ شده است. جدای از تبعات سیاسی و اجتماعی خروج سرمایه ها از کشور و به ویژه افراد متخصص و نیروی انسانی ماهر، حال پرسش اینجاست که  زمینه های اقتصادی و آثار مالی این پدیده نگران کننده در ایران چیست؟

سرمایه ازعوامل تعیین کننده در رشد و توسعه کشورهای پیشرفته دنیاست و در مقابل فرار سرمایه در نتیجه فقدان شرایط لازم برای جذب آن، فصل مشترک کشورهای عقب مانده است. سرمایه اشکال مختلفی دارد؛ آنچه بیشتر با واژه سرمایه به ذهن خطور می کند پول است و آنچه کمتر در کشورهایی مانند ایران به آن اعتنا می شود، سرمایه انسانی است.

در شرایطی که ایران بیش از هر زمانی به سرمایه گزاری، چه فیزیکی و چه انسانی، برای بهبود وضعیت اقتصادی خود نیاز دارد، پرداختن به معضل فرار سرمایه  اهمیت پیدا می کند. برای فهم بهتر معضل فرار سرمایه بهتر است ابتدا به مفهوم آن بپردازیم.

از فرار سرمایه تعاریف متعددی ارائه شده است. برخی از اقتصاددانان آن را منبع از دست رفته می‌دانند که می‌توانست در سرمایه‌گذاری داخلی به کار گرفته شود. برخی دیگر خروج سرمایه را عدم ثبات اقتصادی تلقی نموده که با بحران‌های سیاسی و اقتصادی کشور در ارتباط است. فرار سرمایه از مسائل پایه ای اقتصاد سیاسی به شمار می آید به طوری که در آثار آدام اسمیت، جان استوارت میل و مونتسکیو، از فرار سرمایه به عنوان وسیله ای برای کنترل جوامع توسط حاکمان جبار یاد شده است. در آن زمان اگر حکومت های جبار قصد مصادره سرمایه را داشتند، سرمایه داران تجاری و مالی می توانستند از کشوری به کشور دیگر نقل مکان کنند.

بانک جهانی برای کمی سازی و تخمین عددی میزان خروج سرمایه از کشورها، در سال 1985 شاخصی را معرفی نمود که به اندیس فرار سرمایه شهرت یافت. این فرمول از مجموع شاخص های تراز حساب جاری، سرمایه گذاری مستقیم خارجی، استقراض خارجی و تغییرات در ذخایر ارزی بدست می آید. جمع این شاخص ها تخمینی از میزان فرار سرمایه را ارائه می کند که به صورت تقریب بیان می شود و نمی توان آن را میزان واقعی خروج سرمایه دانست. بخش مهمی از فرار سرمایه به صورت زیرزمینی و زمینه های خاکستری بوده و قابل اندازه گیری قطعی نیست و به صورت تخمین بیان می شود.

سرمایه معمولا به جایی نقل مکان می کند که امنیت وجود داشته باشد. ثبات ارزش پول، تورم محدود، رشد اقتصادی همراه با سودآوری بالا و ریسک سیاسی پایین نشانه های این آرامش هستند.

به لحاظ تاریخی مسأله فرار سرمایه در ایران به خصوص در دوره وفور درآمد نفتی به اوج خود رسید اما افزون بر نفت، رویدادهای سیاسی که ثبات کشور را به خطر انداختند هم باعث افزایش فرار سرمایه بوده است. به عنوان نمونه اگر به عدد فرار سرمایه از سال 1350 به بعد نگاه کنیم که 45 میلیارد دلار بوده، بیشترین بخش آن مربوط به سال 57 است که 31 میلیارد گزارش گردیده است. مهم‌ترین عامل فرار سرمایه در کشور‌های در حال توسعه ناشی از ریسک بالای سرمایه‌گذاری است که شامل ریسک ناشی از سلب مالکیت، ریسک فقدان ارزش واقعی دارایی‌های ناشی از تورم و کاهش ارزش پول داخلی است.

نکته ای که فرار سرمایه در ایران را منحصربفرد می کند میزان بالای فرار سرمایه انسانی یا به اصطلاح رایج "فرار مغزها" است. مهاجرت نیروی انسانی متخصص و ماهر باعث می شود انتقال دانش فنی روندی معکوس در پی گیرد و به این ترتیب فاصله ایران از کشورهای توسعه یافته بیشتر و بیشتر شود.

محصولاتی که تصاحب پذیری کمتری دارند مانند دانش فنی یک فرد متخصص امکان فرار بیشتری دارند. به عنوان مثال یک کتاب را می توان مصادره نمود اما دانش فنی یک متخصص را نمی توان مصادره کرد و به همین دلیل فرار مغزها یکی از نمودهای بارز فرار سرمایه است.

بانک جهانی از سال 1980 موضوع فرار سرمایه را به خصوص در کشورهایی که دارای منابع طبیعی غنی از جمله نفت هستند به طور جدی دنبال کرده است. یعنی کشورهایی که علیرغم درآمدهای نفتی بالا، میزان خروج سرمایه از این کشورها بیشتر از میزان ورود سرمایه به آنها بوده است.

براساس گزارش سازمان بین المللی مهاجرت(IOM) در سال 2017، ایران با داشتن 1،8 میلیون نفر جمعیت که برای مهاجرت برنامه ریزی می کنند در رده هفتم کشورهای مبدأ مهاجرت قرار دارد. آمریکا، کانادا، اروپای غربی و استرالیا مقصد اصلی مهاجرین ایرانی است. برآوردهای غیررسمی نشان می دهد که 6 میلیون ایرانی خارج از کشور زندگی می کنند. ارزش دارایی ایرانیان مقیم کشورهای دیگر در سال 2016 حدود 2 الی 2،5 میلیارد دلار برآورد شده است. اطلاعات سازمان بین المللی مهاجرت نشان می دهد که درآمد ایرانیان مقیم آمریکا از میانگین درآمد خود آمریکایی ها بیشتر است و جزو نخبگان این کشور محسوب می گردند.

به استناد آمارهای بانک جهانی رقم سالانه فرار مغزها از ایران 150 هزار نفر برآورد می شود و این در حالی است که خروج افراد متخصص و نیروی کار ماهر رقمی معادل دو برابر درآمد نفت در سال 2014 برای ایران هزینه داشته است. این در حالی است که فرار سرمایه از ایران به طور کلی روند صعودی داشته اما آهنگ آن بسته به شرایط حاکم بر کشور متفاوت بوده است. گزارش صندوق بین المللی پول در سال 2009 نیز نشان می دهد که ایران در میان 91 کشور دنیا رتبه نخست خروج سرمایه را از آن خود کرده است. فرار سرمایه و سرمایه گذار به کشورهای همسایه نظیر امارات و ترکیه همزمان با گسترش مناقشه هسته ای شدت یافت. براساس گفته های اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهور در سال های 91-90 حدود 22 میلیارد دلار از ایران به کشورهای همسایه مخصوصا امارات متحده عربی منتقل شد. با اینکه به نظر می رسید ثبات سیاسی که با وجود برجام وعده داده می شد بتواند روند فرار سرمایه را به طور چشمگیری تغییر دهد اما این مساله در پسابرجام هم امتداد یافته است.

باید در نظر داشت که هم عوامل اقتصادی و هم سیاسی بر میزان فرار سرمایه اثرگذار هستند. در سال های اخیر  فرار سرمایه تحت تأثیر فاکتورهای اقتصادی تا حدودی تغییر کرده است. از آن جمله می توان به علاقمندی برخی کشورهای اروپایی نظیر فرانسه، آلمان، ایتالیا و اسپانیا برای سرمایه گذاری مستقیم در ایران اشاره کرد اما به لحاظ فاکتور مربوط به ارز و ثبات ارزی و همینطور تفاوت نرخ بهره بانکی میان ایران و کشورهای دیگر میزان سوددهی سرمایه را در داخل ایران کاهش داده است. بحران بانکی و میزان بالای بدهی دولت به بانکها امکان ریسک انفجار در بازار پول را به همراه داشته و همچنین وضعیت وخیم بیمه های اجتماعی که در معرض ورشکستگی قرار دارند هراس سرمایه گذاری در ایران را افزایش می دهد

rating
  نظرات

هیچ نظری ثبت نشده است.

نام شما
پست الکترونیک
وب سایت
عنوان
نظر
تصویر امنیتی CAPTCHA
کد را وارد کنید
چندرسانه ای
چندرسانه ای
موزه هنرهای ملی

نظرسنجی
به نظر شما ریس جمهور آینده کدام مساله را در اولویت مسائل دولت خود قرار دهد؟



ثبت نظر  مشاهده ی نتیجه  انصراف
آخرین اخبار