بارها ديده و شنيده ايم كه سيلي آمد وجان انسانهاي بيگناه را گرفت و يا اينكه منجر به خسارات مادي فراواني گرديد. اين خسارات خسارات آني سيل هستند . چراكه هر سيلي را تبعاتي هم هست كه ارزش ريالي آن شايد قابل برآورد و محاسبه نباشد . بعنوان مثال در نظر بگيريد كه كودكي در اثر سيل پدر يا مادر و يا هردو ي اينها را از دست بدهد . اين ضايعه و خسارت چگونه قابل برآورد و جبران خواهد بود ؟

استان گيلان از جمله استانهاي كشور است كه بسبب رودخانه هاي فراواني كه دارد وبه پشتوانه ميانگين بالاي بارندگي ساليانه ( بيش از 1500 ميلي متر ) كه برخوردار است اغلب شاهد سيل بوده و از اين ناحيه هر ساله متحمل خسارات هنگفت جاني و مالي مي شود . اين مسئله مخصوصا" در حوزه هايي كه كاربري اراضي آن بشدت دچار دگرگوني شده ملموس تر است.

سيل چيست ؟

در خلال يا پس از يك بارندگي شديد مقدار دبي رودخانه به سرعت افزايش يافته و در نتيجه آب از بستر عادي خود سرريز نموده و دشت سيلابي و مناطق اطراف را در بر مي گيرد . اگر در اثر اين سرريز شدن خسارات جاني يا مالي و يا هردو ببار آيد بعنوان سيل از آن ياد مي شود.

آيا سيل صرفا" يك حادثه طبيعي است ؟

پر واضح است كه سيل نمي تواند فقط بعنوان يك حادثه طبيعي قلمداد شود . امروزه بدليل دخالتهاي بي رويه انسانها در بسياري از نقاط كه قبلا" سيلي نداشته شاهد سيل هستيم . برآيند دخالت انسان منجر به برهم خوردگي نظم طبيعي مي شود و براي اينكه طبيعت مجددا" به نظم ديگري برسد مجبور است رفتارهايي را از خود بروز دهد كه به زعم ما خوشايند نيست و سيل يكي از اين رفتار ها است. بعنوان مثال و به جهت روشن شدن مطلب رودخانه اي را در نظر بگيريد كه در حالت عادي بستري دارد وآب زلالي در آن جريان دارد . اين رودخانه قطعا" غير از اين بستر عادي يك بستر سيلابي نيز در بخشهايي از مسير خود دارد . معمولا" از ديدگاه ما انسانها اين بستر يك مكان مناسبي را براي برخي فعاليتها فراهم ساخته ازجمله كشاورزي ساختمان سازي و.. . اگر غفلتي بشود واز اينگونه مكانها استفاده شود و البته تدابير ويژه اي انديشيده نشود بايستي منتظر هجموم سيلابي كه قطعا" در آينده اي نه چندان دور اتفاق خواهد افتاد باشيم.

مناطق سيلخيز در يك حوزه آبخيز به جاهايي گفته مي شود كه آب ناشي از بارندگي و يا ذوب برف بنا به دلايلي چون : فقر پوشش گياهي - سنگ بستر يكپارچه و نفوذ ناپذير - شيب توپوگرافي بالا نتواند در زمين نفوذ كند . بنابر اين تشكيل هرز آب داده و بسرعت بطرف پايين براه مي افتند . در اين صورت اين هرز آبها مي توانند مشكلاتي راببار آورند كه مهمترينش فرسايش خاك است.

مناطق سيلگير مناطقي هستند كه هرز آبهاي توليد شده از مناطق بالادست پس از بهم پيوستن بدليل تغيير شيب توپوگرافي از بستر اصلي خود خارج و وارد آن مي شوند. مشكلات عديده اي در اينگونه مناطق ازجمله تخريب ابنيه هاي انساني و انباشت گل ولاي (رسوب )ايجاد مي شود.

خسارات ناشي از سيل شامل تلفات انساني و حيواني ، تخريب اراضي كشاورزي و باغات ، انباشت رسوب در درياچه سدها تالابها كانالها و نهرهاي آبياري ، تخريب سازه هاي خطي مثل راه، پل ،خطوط آب برق و گاز و تخريب واحدهاي مسكوني تجاري، آموزشي، مذهبي ، گل آلودگي آب ، آسيب به محيط زيست گياهي و جانوري و رانش زمين و تبعات ناشي از آن است.

راههاي در امان ماندن از سيل عبارتند از : دوري از مناطق سيلخيز و سيلگير ،راه اندازي يك سيستم هشدارسيل و آبخيزداري در حوزه هاي آبخيز

نقش آبخيزداري در كنترل سيل و كاهش خسارات :يكي از اقدامات اساسي در جهت كنترل سيل در حوزه هاي آبخيز انجام عمليات آبخيزداري در قالب برنامه هاي مديريتي و اجرايي است . به اين معنا كه ابتدا حوزه آبخيزمورد مطالعه واقع شده ،نقاط ضعف و قوت – پتانسيلها و محدوديتها از ديدگاه آبخيزداري مورد شناسايي قرار گيرند ( يكي از مهمترين مسائل و معضلات در حوزه هاي آبخيز سيل است ) .

بمنظور رفع مضلات ويا كنترل آنها در آبخيزداري روشهايي اجرايي و مديريتي پيش بيني شده است.

روشهاي اجرايي شامل:

1- اقدامات بيولوژيكي مثل بذركاري بذرپاشي كپه كاري نهالكاري (مثمر و غير مثمر ) علوفه كاري

2-اقدامات مكانيكي (مهندسي ) مثل ساخت بندهاي گابيوني، بتني، سنگي- ملاتي ،خشكه چين و سبك است.

3-اقدامات بيومكانيكي مثل احداث بانكت تراسبندي كنتور فارواست.

روشهاي مديريتي شامل : اصلاح شخم حفاظت و قرق است.

نوشته شده توسط:محمدباقر رفعتي كارشناس آبخيزداري

منبع: www.gnr.ir